Speuren naar fragmenten

Bij de tentoonstelling in Utrecht over fragmenten van middeleeuwse handschriften uit de collecties van Het Utrechts Archief en de Universiteitsbibliotheek Utrecht, waarover ik hier in september de bijdrage Pieces of pachment in Utrecht schreef, verscheen ook de bundel Perkament in stukken. Teruggevonden middeleeuwse handschriftfragmenten, Bart Jaski, Marco Mostert en Kaj van Vliet (red.) (Hilversum 2018), een boek met artikelen over deze fragmenten en het onderzoek ernaar. Marco Mostert schreef voor deze bundel het artikel ‚Verbruikt, hergebruikt en bestudeerd. Over het onderzoek naar fragmenten van handschriften‘ (p. 12-19, 269-272). Dit artikel biedt een status quaestionis van het onderzoek naar handschriftelijke fragmenten. Mostert kijkt ook naar de verschillende vormen die het onderzoek naar fragmenten in de loop der jaren van de 20e en de vroege 21e eeuw heeft aangenomen. Hij constateert een grote diversiteit aan benaderingen. In dit rijk geannoteerde artikel wijst Mostert op een aantal lopende onderzoeksprojecten en biedt hij ook de nodige verwijzingen naar relevante literatuur.

Voor mij was Mosterts artikel een aansporing om op deze blog een overzicht te bieden van online projecten rond fragmenten uit middeleeuwse handschriften. In eerste instantie bouw ik daarbij voort op de lijst van projecten bij het project Lost Manuscripts (University of Essex), maar ik voeg daaraan een selectie toe van gedrukte catalogi in boekvorn van handschriftenfragmenten in bibliotheken en archieven. De titels zijn per land alfabetisch op plaatsnaam geordend. Het spreekt voor zich dat dit overzicht niet compleet is, de nadruk ligt in eerste instantie op recent verschenen catalogi. In enkele Scandinavische landen bestaan er juist nationale online overzichten van middeleeuwse fragmenten. Uiteraard wil ik in de loop van de tijd dit overzicht uiteraard aanvullen en actualiseren. Misschien is dit ook een moment om op te merken dat daarbij de behoefte blijft bestaan aan de overzichten van nieuwe publicaties over handschriften zoals Ed van der Vlist (Koninklijke Bibliotheek) de afgelopen tien jaar heeft verzorgd op Bifolium (UB Groningen).

Zusammenfassung

Dieser Beitrag bietet eine Einleitung zur den neuen Seite dieses Blogs über Projekte mit Fragmenten wobei erstens digitale Projekte und zweitens (neuere) Katalogen handschriftlicher Fragmenten verzeichnet werden.

Sommaire

Je offre ici une introduction à mon petit catalogue des projets en ligne sur les framments médiévaux et des catalogues des bibliothèques et acrhives avec ces framments.

Summary

This post offers a short introduction to the new page of my blog about online projects dealing with medieval manuscript fragments and recent catalogues of such fragments.

Pieces of parchment in Utrecht

Cover "Perkament in stukken"On September 20, 2018, the Utrecht Archives (Het Utrechts Archief) opened the exhibition Perkament in stukken [Parchment in pieces] with medieval manuscript fragments from both this institution and the Special Collections of Utrecht University Library. The exhibition and a book about these fragments are the fruit of close cooperation of both institutions. The project came into existence thanks to archivist Henk Hovenkamp who did research on a number of archival records with parchment covers containing medieval texts at a regional archive, the Streekarchivariaat Noordwest-Veluwe at Harderwijk. He got in touch with Bart Jaski, curator of manuscripts at Utrecht University Library. Jaski helped to determine the texts and origin of the fragments in Harderwijk, and started to organize a yearly seminar for students of medieval culture to investigate and describe fragments at Utrecht University Library, soon joined by students of medieval history led by Marco Mostert.

As an archivist at Het Utrecht Archief (HUA) Hovenkamp continued his attention to reused manuscript fragments, crowned with the discovery of the very rare manuscript fragment of De trinitate by the third-century bishop Novatian used a cover on HUA, Kapittel van St. Marie, inv. no. 406, a register with resolutions of the States of Guelders and decisions of the ducal council between 1475 and 1547. Mostert, Jaski and their students came to inspect this register and other archival records with traces of manuscript fragments or indeed wrapped into parchment.

The title of the exhibition and the book is a pun in Dutch on the word stukken. The pieces (stukken) of parchment often cover archival records, archiefstukken. In the exhibition and the accompanying book which aims at a general public you will mainly find articles written by former students, but a number of medievalists contributed as well. Bart Jaski, Marco Mostert and Kaj van Vliet, head archivist of the HUA, provided introductory chapters. Mostert gives a concise history of resarch into medieval fragments and an overview of results in print and a number of current projects. Van Vliet looks at archival collections at the HUA with more fragments, and he compares the presence of manuscripts genres in fragments stemming from collegiate chapters in Utrecht with the collection of the St. Paul’s abbey. Els Rose wrote an introduction to liturgical manuscripts, Bram van den Hoven van Genderen contributed an article about a reused papal charter, and Janneke Raaijmakers wrote about a florilegium with texts about saints. Each article shows splendid photographs of fragments. The articles have been grouped around the themes Bible, liturgy, music, theology, law, science, medicine, history, hagiography and literature, with a closing section about material aspects. The fragment of Novatian figures in the contribution of Marian de Heer and Ria Paroubek-Groenewoud, ‚Tegenpaus in Utrecht‘ (pp. 110-113).

Glosses appear in a number of articles. I contributed an article about the glosses of the Digest fragment UB Utrecht, ms. fr. 7.67, the very subject of this blog [‚Vroege juridische glossen. Commentaar naast en tussen de regels‘ [Early legal glosses. Comments next to and between the lines] (pp. 134-139). The volumes contains articles about a glossed fragment of the Decretales Gregorii IX, probably written in Toulouse [UB Utrecht, ms. fr. 3.90], a book within its inside cover the Antidotarium Nicolai, a medical treatise [UB Utrecht, Thomaasse RAR 1-54], and a glossed fragment of Lucanus‘ Pharsalia [UB Utrecht, ms. fr. 7.35]. On the cover of the book UB Utrecht, ms. fr. 4.69 is shown, a thirteenth-century Codex Justinianus with the glossa ordinaria, and there are illustrations of glossed fragments of the Liber Extra and the Decretum Gratiani as well.

The significance of this cooperation between an archive and a university library in this exhibition and book is shown also by the two articles about a Middle Dutch astronomical treatise from the fourteenth century, the Natuurkunde van het Geheelal [Physics of the Universe]. Femke van Hilten wrote an article about the fragment UB Utrecht, ms. fr. 3.4, discovered in 2012. To this article I could add a notice about another fragment of the same treatise I identified early 2017 at the Utrecht Archives [HUA, Handschriften zonder signaturen, 26-14]. It has not been possible to show in the exhibition all fragments discussed in this volume. Many more fragments in Utrecht await further investigation and description. The manuscripts and fragments at Museum Catharijneconvent have been systematically described in the catalogue edited by the late Peter Gumbert and his team [Illustrated Inventory of Medieval Manuscripts in Latin script in the Netherlands I: Utrecht, Museum Catharijneconvent (Hilversum 2011)].

Perkament in stukken. Teruggevonden middeleeuwse handschriftfragmenten, Bart Jaski, Marco Mostert and Kaj van Vliet (eds.) (Hilversum: Verloren, 2018; Middeleeuwse Studies en Bronnen, 171; 280 p.; ISBN 978-90-8704-742-9)

Perkament in stukken – Het Utrechts Archief, Hamburgerstraat 28, Utrecht – September 21, 2018 until January 30, 2019


 
Zusammenfassung

In diesem Beitrag geht es um eine Ausstellung mit Fragmenten mittelalterlicher Handschriften des Utrechters Archivs und der Universitätsbibliothek Utrecht. Zu dieser Ausstellung gehört auch ein Sammelband mit Aufsatzen, öfter aus Seminararbeiten entstanden. Verschiedene Fragmente sinds glossiert.

Sommaire

Il s’agit dans ce billet d’une exposition aux Archives d’Utrecht en coopération avec la bibliothèque universitaire d’Utrecht qui montre seulement des fragments manuscrits du Moyen Âge. Il y a paru aussi une volume avec des contributions sur ces fragments, beaucoup des eux le fruit des travaux des étudiants. On trouve des gloses dans un nombre des fragments.

Samenvatting

Deze bijdrage betreft de tentoonstelling bij Het Utrechts Archief en de gelijknamige bundel over fragmenten van middeleeuwse handschriften uit Het Utrechts Archief en de Universiteitsbibliotheek Utrecht. Verschillende bijdragen zijn de vrucht van seminars met studenten. Een aantal fragmenten bevat ook glossen.

Utrechter Handschriftenfragmenten

Detailaufnahme des Utrechter Fragments

Detailaufnahme des Utrechter Fragments – Utrecht, UB, ms. fragm. 7.67, Fol. 2r – Photo Bart Jaski, UB Utrecht

In 2018 wird ein Aufsatzband erscheinen mit Beiträgen über handschriftliche Fragmenten in der Utrechter Universitätsbibliothek und beim Het Utrechts Archief (HUA), seit 1999 das Verband des Stadtarchivs Utrecht und das Provinzarchiv der gleichnamigen Provinz Utrecht. In diesem Band kommt auch ein Beitrag zum Glossenfragment UB Utrecht, ms. fragm. 7.67 das hier im Mittelpunkt steht. Der Utrechter Aufsatzband wird redigiert von Bart Jaski, Marco Mostert und Kaj van Vliet. Im Aufsatzband stell ich auch kurz ein Fragment in den Sammlungen des HUA vor mit einem mittelniederländischen Text den ich Anfang 2017 identifiziert habe. Viele Fragmenten sind von Studenten beschrieben geworden.

Im Herbst 2018 wird auch eine Ausstellung mit Utrechter Handschriftenfragmenten stattfinden. Die Ausstellung wird eröffnet am 20. September als auch das Buch Perkament in stukken [Pergament in Stücken] präsentiert wird. Vom 21. September bis zum 20. Januar 2019 dauert die Ausstellung in dem ehemaligen Gerichtsgebaüde in der Utrechter Innenstadt.

Die Vorbereitung dieser Beiträgen ist teilweise Schuld daran, dass ich hier in 2017 leider noch nichts veröffentlicht hatte. Ein Beitrag über ein ähnliches juristisches Fragment mir frühen Glossen in einer niederländischen Forschungsbibliothek hat mich in diesem Jahr auch beschäftigt, doch eine Überarbeitung soll noch folgen.

Summary

In 2018 a volume with contributions about manuscript fragments at Utrecht University Library and the Utrecht Archives will appear, to be edited by Bart Jaski, Marco Mostert and Kaj van Vliet. The legal fragment with glosses at the heart of this blog will figure in it, too. I will also contribute a notice concerning a recently identified literary fragment in Middle Dutch from the collections of the Utrecht Archives. In Autumn 2018 an exhibition will be held in Utrecht showing a number of fragments kept at both institutions.

Sommaire

En 2018 un recueil des articles sera publié par Bart Jaski, Marco Mostert et Kaj van Vliet concernant des fragments manuscrits à la Bibliothèque Universitaire d’Utrecht et aux Archives d’Utrecht. On trouvera là aussi une contribution sur le fragment juridique au centre de ce carnet. J’ai préparé une annonce sur ma découverte d’un fragment littéraire d’un texte en moyen-néerlandais aux Archives d’Utrecht. En automne 2018 il y aura à Utrecht une exhibition avec des fragments des manuscrits.

Samenvatting

In 2018 zal onder redactie van Bart Jaski, Marco Mostert en Kaj van Vliet een bundel opstellen verschijnen over handschriftfragmenten in de collecties van de Universiteitsbibliotheek Utrecht en Het Utrechts Archief. Aan deze bundel werk ik mee met een bijdrage over het juridische fragment dat op deze blog in het middelpunt staat. Ook zal ik erin schrijven over een dit jaar ontdekt Middelnederlands literair fragment bij Het Utrechts Archief. Er komt najaar 2018 een tentoonstelling over handschriftelijke fragmenten bij de UB Utrecht en Het Utrechts Archief.